Hoe goed kennen we eigenlijk de mensen met wie we elke dag samenwerken? We weten wie welke functie heeft, wie waarvoor verantwoordelijk is en bij wie we terechtkunnen als er iets moet gebeuren. Maar weten we ook wat onze collega’s drijft? Welke kwaliteiten ze hebben die we nauwelijks benutten? Waar ze tegenaan lopen? Of wat ze nodig hebben om hun werk goed te kunnen doen?
Het zijn vragen die misschien vanzelfsprekend lijken. Toch merken we in onze adviespraktijk dat ze verrassend weinig worden gesteld.
Onlangs startten we in een zorginstelling met de begeleiding van nieuwe multidisciplinaire teams. Sommige medewerkers werken al jarenlang in dezelfde organisatie. Je zou verwachten dat ze elkaar ondertussen behoorlijk goed kennen. Maar tijdens een eerste sessie, waarin iedereen vertelt over zijn achtergrond, ervaringen en wat hij graag wil bijdragen aan het team, gebeurt iets opvallends. Medewerkers luisteren met oprechte belangstelling naar elkaar. Er worden dingen uitgesproken die collega’s nog niet van elkaar wisten. En achteraf vertellen deelnemers dat het deugd doet om eindelijk eens tijd te krijgen voor zo’n gesprek.
Anderhalf uur. Meer was er niet nodig om iets in beweging te brengen.
Natuurlijk is daarmee nog geen hecht team ontstaan. Maar de reacties zetten ons wel aan het denken. Als medewerkers na jaren samenwerken zo’n gesprek als bijzonder ervaren, wat zegt dat dan over de aandacht die we in organisaties besteden aan verbondenheid?
Wat onze metingen ons leren
Die vraag houdt ons de laatste tijd steeds meer bezig. Binnen onze Voorsprong in Motivatie-projecten begeleiden we KMO’s bij het ontwikkelen van een werkomgeving die de motivatie van medewerkers versterkt. Daarbij vertrekken we vanuit de zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan.
Volgens die theorie hebben mensen drie fundamentele psychologische basisbehoeften: autonomie, verbondenheid en competentie. We willen het gevoel hebben dat we achter onze keuzes kunnen staan, dat we ergens bij horen en gewaardeerd worden, en dat we bekwaam zijn in wat we doen. Wanneer een werkomgeving deze behoeften ondersteunt, bevordert dat de kwaliteit van onze motivatie: we zetten ons niet alleen in omdat het moet, maar ook omdat we ons werk interessant of zinvol vinden (Deci & Ryan, 2000; Deci, Olafsen & Ryan, 2017).
In de praktijk krijgt autonomie vaak veel aandacht. Terecht. Medewerkers willen vertrouwen krijgen, verantwoordelijkheid kunnen opnemen en voldoende invloed hebben op hun werk. We merken dat leidinggevenden zich daarvan steeds bewuster zijn.
Maar wat met verbondenheid?
Onze medewerkersbevragingen geven ons redenen om daar nadrukkelijker bij stil te staan. In een zorginstelling zien we bijvoorbeeld dat de autonomiebeleving bij verschillende groepen tussen 2,66 en 3,32 op vijf ligt. Ook autonomie vraagt dus nog verbetering. Tegelijk stellen we vast dat het informeel delen van ideeën opvallend laag scoort: tussen 2,29 en 2,65. Ook de afstemming van taken met collega’s verloopt volgens medewerkers niet altijd vlot.
Vergelijkbare aandachtspunten komen naar voren in andere, ook kleinere organisaties. Dat zijn geen representatieve onderzoeksresultaten waaruit we conclusies over alle KMO’s kunnen trekken. Maar het zijn wel terugkerende signalen die ons als organisatieadviseurs aan het denken zetten.
Want misschien onderschatten we hoe kwetsbaar verbondenheid is. We gaan er gemakkelijk van uit dat goede relaties groeien wanneer mensen voldoende tijd met elkaar doorbrengen. Zeker in kleine organisaties, waar iedereen elkaar kent en de communicatielijnen kort zijn.
Maar elkaar dagelijks zien, is niet hetzelfde als je met elkaar verbonden voelen. En samen taken uitvoeren, betekent nog niet dat je als team goed samenwerkt.
Je kunt bekwaam zijn zonder je bekwaam te voelen
Er is nog een andere vaststelling uit onze metingen die deze gedachte bijzonder interessant maakt.
We vragen medewerkers onder meer of ze over de nodige kennis en vaardigheden beschikken om hun werk uit te voeren. Daarnaast vragen we in welke mate ze zich deskundig voelen in hun job.
Je zou verwachten dat de antwoorden sterk overeenkomen. Toch zien we geregeld een verschil.
Bij de zorgmedewerkers in de zorginstelling bedraagt de score voor beschikbare kennis en vaardigheden bijvoorbeeld 3,98 op vijf, terwijl het gevoel van deskundigheid 3,25 scoort. Bij de medewerkers van poets en keuken is dat verschil nog groter: 4,06 tegenover 3,11.
Hoe komt het dat mensen aangeven voldoende kennis en vaardigheden te hebben, maar zich toch minder deskundig voelen?
We hebben daar nog geen sluitend antwoord op. Maar we hebben wel een hypothese: misschien ontstaat het gevoel dat je bekwaam bent niet alleen door wat je zelf kunt, maar ook door wat anderen je daarover laten ervaren.
Denk eens aan je eigen werk. Wanneer voel je je echt goed in wat je doet? Is dat uitsluitend wanneer je een opdracht succesvol afrondt? Of speelt het ook mee wanneer een collega je om advies vraagt, een leidinggevende je bijdrage erkent of iemand je vertelt dat jouw aanpak het verschil heeft gemaakt?
We weten uit wetenschappelijk onderzoek dat de sociale omgeving een belangrijke rol speelt in de vervulling van psychologische basisbehoeften. Ondersteunende interacties kunnen zowel verbondenheid als competentiebeleving bevorderen. Ook feedback kan het gevoel van competentie versterken, vooral wanneer die helpt om eigen vooruitgang te begrijpen en niet louter als controle wordt ervaren (Deci et al., 1991; Van den Broeck et al., 2016).
Precies daar zien we in onze adviespraktijk een terugkerend aandachtspunt. Medewerkers geven weinig feedback, vragen er weinig naar en ontvangen er weinig. Dat geldt niet alleen voor corrigerende feedback, maar evengoed voor waardering en het benoemen van wat iemand goed doet.
Misschien beschikken mensen dus wel over de nodige deskundigheid, maar krijgen ze te weinig signalen uit hun omgeving om die deskundigheid ook werkelijk te ervaren.
Dat is geen bewezen verklaring voor onze cijfers. Andere factoren, zoals de organisatie van het werk en de mogelijkheden om vaardigheden te benutten, kunnen eveneens meespelen. Maar het maakt wel duidelijk waarom we verbondenheid en competentie niet volledig los van elkaar mogen bekijken.
Een organisatie waarin mensen elkaar nauwelijks erkennen of ondersteunen, laat mogelijk meer liggen dan alleen een aangename werksfeer.
Een sterk team groeit niet vanzelf
Dat brengt ons terug bij de zorginstelling.
Wat de eerste teamcoachingsessie zo interessant maakt, is niet alleen dat medewerkers elkaar beter leren kennen. Ze ontdekken ook wat ieder van hen kan bijdragen, waarom ze elkaar nodig hebben en wat hun gezamenlijke opdracht betekent.
En er gebeurt nog iets. Medewerkers waarderen het vooruitzicht dat ook moeilijke onderwerpen op tafel zullen komen. Bijvoorbeeld de frustratie dat sommige collega’s altijd lijken bij te springen, terwijl anderen zich vooral beperken tot hun eigen taken.
Dat lijkt op het eerste gezicht misschien geen onderwerp dat verbondenheid bevordert. Toch is het dat wel. Want verbondenheid betekent niet dat iedereen het altijd met elkaar eens is of dat we moeilijke gesprekken vermijden om de sfeer goed te houden. Echte samenwerking vraagt ook dat verwachtingen duidelijk zijn, verschillen bespreekbaar worden en mensen elkaar op een respectvolle manier kunnen aanspreken.
Dat sluit aan bij het werk van Mark van Vugt en Max Wildschut in De natuurlijke organisatie. Zij benadrukken dat effectieve samenwerking gebaat is bij onder meer een gedeelde identiteit, gemeenschappelijke belangen, onderlinge afhankelijkheid en mogelijkheden om conflicten op te lossen.
Ook onderzoek naar teamontwikkeling toont dat gerichte interventies de kwaliteit van samenwerking kunnen verbeteren (McEwan et al., 2017; Lacerenza et al., 2018).
Een sterk team ontstaat dus niet uitsluitend doordat we competente mensen samenbrengen. Het vraagt dat mensen een gemeenschappelijk doel ontwikkelen, elkaars expertise leren benutten en afspraken maken over hoe ze samen verantwoordelijkheid opnemen.
En dat gebeurt zelden vanzelf, hoe klein de organisatie ook is.
Misschien moeten we anders naar motivatie kijken
Wat betekent dit voor bedrijfsleiders en leidinggevenden?
Dat we verbondenheid niet mogen reduceren tot een prettige werksfeer, een jaarlijkse teambuilding of af en toe een informele babbel.
Het gaat om veel fundamentelere vragen. Hebben medewerkers het gevoel dat hun bijdrage ertoe doet? Weten collega’s waarvoor ze elkaar nodig hebben? Krijgen mensen voldoende waardering en feedback? Is er ruimte om verschillen te bespreken? En organiseert de onderneming het werk zo dat samenwerking ook werkelijk mogelijk wordt?
Dat vraagt aandacht van leidinggevenden, maar het is niet uitsluitend een kwestie van leiderschapsvaardigheden. Ook de taakverdeling, overlegstructuren, gezamenlijke doelen en manier waarop teams worden georganiseerd, maken verschil.
Daarom werken we in onze projecten niet alleen met leidinggevenden, maar begeleiden we ook teams bij het ontwikkelen van hun samenwerking.
De eerste resultaten in de zorginstelling zijn veelbelovend. Hoe die evolutie zich op langere termijn vertaalt in sterkere verbondenheid, blijven we van nabij opvolgen. Het bevestigt alvast hoe waardevol het is om bewust ruimte te maken voor iets waarvan we te gemakkelijk aannemen dat het er al is.
Autonomie blijft essentieel voor motivatie. Competentie evenzeer. Maar verbondenheid verdient een volwaardige plaats naast beide.
Misschien is verbondenheid dus niet het zwakke broertje van het ABC. Misschien is het vooral de basisbehoefte waarvan we te lang hebben aangenomen dat ze vanzelf vervuld wordt.
En misschien begint het versterken ervan wel met iets eenvoudigs: elkaar niet alleen vragen wat er vandaag moet gebeuren, maar ook eens werkelijk luisteren naar wat iemand te bieden heeft.
Wil je meer weten over verbondenheid op de werkvloer of ontdekken hoe je die binnen jouw organisatie kunt versterken?
Wetenschappelijke literatuur
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Deci, E. L., Olafsen, A. H., & Ryan, R. M. (2017). Self-determination theory in work organizations: The state of a science. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4, 19–43. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032516-113108
Deci, E. L., Vallerand, R. J., Pelletier, L. G., & Ryan, R. M. (1991). Motivation and education: The self-determination perspective. Educational Psychologist, 26(3–4), 325–346. https://doi.org/10.1080/00461520.1991.9653137
Van den Broeck, A., Ferris, D. L., Chang, C.-H., & Rosen, C. C. (2016). A review of self-determination theory’s basic psychological needs at work. Journal of Management, 42(5), 1195–1229. https://doi.org/10.1177/0149206316632058
McEwan, D., et al. (2017). The effectiveness of teamwork training on teamwork behaviors and team performance: A systematic review and meta-analysis. PLOS ONE, 12(1), e0169604. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0169604
Lacerenza, C. N., Marlow, S. L., Tannenbaum, S. I., & Salas, E. (2018). Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. American Psychologist, 73(4), 517–531. https://doi.org/10.1037/amp0000295
Aanvullende inhoudelijke inspiratie: Van Vugt, M., & Wildschut, M., De natuurlijke organisatie.

